როდესაც ზღაპარ „ჰანსელსა და გრეტელზე“ ვფიქრობთ, პირველად ალბათ ჯადოქარი, ტკბილეულის სახლი და ტყეში დაკარგული ბავშვები გვახსენდება. მაგრამ თუ ზღაპარს ცოტა უფრო ყურადღებით დავაკვირდებით, აღმოვაჩენთ, რომ მისი ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო მომენტი ჯადოქრის გამოჩენამდე გაცილებით ადრე ხდება.
ეს არის ამბავი გეგმაზე, რომელმაც პირველად იმუშავა, მეორედ კი — ბავშვები ტყეში დატოვა.
პირველად, როდესაც მშობლებმა ჰანსელი და გრეტელი ტყეში მიატოვეს, ჰანსელმა გზაზე თეთრი კენჭები დაყარა. ღამით მთვარის შუქზე კენჭები გამოჩნდა და ბავშვებმა მათი კვალით სახლისკენ მიმავალი გზა იპოვეს.
გეგმა მარტივი, ჭკვიანი და ეფექტური იყო.
მეორედ ჰანსელმა იმავე ხერხის გამეორება სცადა. მაგრამ ამჯერად კენჭების აღება ვეღარ მოახერხა. ხელთ მხოლოდ პური ჰქონდა, ამიტომ გზაზე პურის ნამცეცები დატოვა.
დილით ნამცეცები აღარ იყო. ჩიტებმა შეჭამეს.
რატომ აღარ იმუშავა გეგმამ, რომელმაც ერთხელ უკვე გადაარჩინა?
პრობლემა ჰანსელი არ ყოფილა
ბავშვებთან ამ ეპიზოდზე საუბრისას შეგვიძლია ვკითხოთ: „ჰანსელმა ცუდად დაგეგმა თუ პირობები შეიცვალა?“
ერთი შეხედვით, პასუხი მარტივია: კენჭები უნდა აეღო. მაგრამ ჰანსელს ამჯერად კენჭების აღების შესაძლებლობა არ ჰქონდა. მან ის გამოიყენა, რაც ხელთ ჰქონდა — პური.
პრობლემა კი ის იყო, რომ პური და კენჭი ერთი და იგივე რესურსი არ არის. კენჭი მყარია, დიდხანს რჩება ადგილზე და ჩიტებისთვის საკვებს არ წარმოადგენს. პურის ნამცეცი კი მსუბუქია, ადვილად ქრება და შეიძლება ვიღაცამ შეჭამოს.
ჰანსელმა ძველი გეგმის პრინციპი გაიმეორა — „გზაზე ნიშნებს დავტოვებ“ — მაგრამ ვერ შეაფასა, გაუძლებდა თუ არა ახალი რესურსი ახალ გარემოს.
ზოგჯერ ბავშვი კი არ მარცხდება — მარცხდება კონკრეტული გეგმა.
„ერთხელ გამომივიდა, ახლა რატომ აღარ გამომდის?“
ბავშვები, ისევე როგორც უფროსები, ხშირად უბრუნდებიან გზას, რომელმაც ერთხელ შედეგი გამოიღო. ეს ბუნებრივია. ჩვენი გონება იმახსოვრებს წარმატებულ გამოცდილებას და შემდეგ ცდილობს, ახალ სირთულეზეც იგივე პასუხი ანუ გაომცდილება გამოიყენოს.
მაგრამ ის, რაც ერთხელ დაგვეხმარა, ყოველთვის ვერ იმუშავებს სხვა დროს, სხვა გარემოში ან სხვა ადამიანთან.
ბავშვმა ერთხელ ტირილით მიიღო რაც სურდა. მეორედაც იმავეს სცადა. აღარ იმუშავა. მაგრამ არა იმიტომ, რომ ცუდი ბავშვია — უბრალოდ, დედამ უკვე იცოდა ეს ხერხი.
ამ დროს ბავშვმა შეიძლება იფიქროს: „ადრე შემეძლო და ახლა აღარ შემიძლია.“ „ალბათ საკმარისად ჭკვიანი არ ვარ.“ „კვლავ ყველაფერი გავაფუჭე.“
მაგრამ ხშირად სიმართლე სრულიად სხვაგვარია: შესაძლოა, შენ არ შეცვლილხარ უარესობისკენ. უბრალოდ ამოცანა, გარემო ან ხელმისაწვდომი რესურსები შეიცვალა.
როგორ ვასწავლით ბავშვს მოქნილ აზროვნებას?
ზოგჯერ, როდესაც ბავშვის მცდელობა აღარ მუშაობს, უფროსები მაშინვე ვეუბნებით: „ხომ ხედავ, ასე არ გამოვა.“ „სხვა რამე მოიფიქრე.“
მაგრამ ახალი გზის პოვნა მხოლოდ სურვილზე არ არის დამოკიდებული. ბავშვს ჯერ იმის გააზრება სჭირდება, კონკრეტულად რა შეიცვალა.
ჰანსელს რომ სცოდნოდა, რომ ნამცეცებს ჩიტები შეჭამდნენ, სხვა ნიშნის მოძებნას შეეცდებოდა — ხეებზე ნაკაწრები დაეტოვებინა, ტოტები მოეტეხა, ან დახმარების სხვა გზა მოეძებნა.
ამიტომ „სხვა რამე ქენი“-ს ნაცვლად, ღირს ვკითხოთ: პირველად რატომ იმუშავა ამ გეგმამ? ახლა რა შეიცვალა? კიდევ რა რესურსი მაქვს? — ამ კითხვებით ბავშვს მზა პასუხს კი არ ვაძლევთ, აზროვნების პროცესს ვასწავლით.
ძველი გეგმის შეცვლა დანებება არ არის
ბავშვებს ხშირად უჭირთ იმ გზის მიტოვება, რომელშიც უკვე დიდი ძალისმევა ჩადეს. მათ შეიძლება ეგონოთ, რომ გეგმის შეცვლა დამარცხების აღიარებაა.
უფროსებიც ხშირად ასე ვფიქრობთ: „ამდენი ვეცადე და ახლა როგორ შევცვალო?“
მაგრამ ჰანსელის შეცდომა ის არ ყოფილა, რომ მოქმედება სცადა. სირთულე ის იყო, რომ ძველი გამოსავალი ახალ პირობებში აღარ გადაამოწმა.
გეგმის შეცვლა არ ნიშნავს, რომ პირველი მცდელობა უაზრო იყო. პირველი მცდელობა გვაძლევს ინფორმაციას, რომლის დახმარებითაც შემდეგი გზა უკეთ უნდა ავირჩიოთ. მოქნილობა საკუთარი გადაწყვეტილების მუდმივად შეცვლა არ არის. მოქნილობაა უნარი, შევამჩნიოთ, როდის აღარ შეესაბამება ჩვენი გეგმა რეალობას.
ბავშვები ტყეში საკუთარი არჩევანით არ აღმოჩენილან
ჰანსელი და გრეტელი ტყეში საკუთარი შეცდომის გამო არ დაკარგულან. ისინი ზრდასრულებმა მიატოვეს. ამიტომ არასწორი იქნებოდა, მთელი პასუხისმგებლობა ჰანსელის გეგმაზე გადაგვეტანა და გვეთქვა, რომ ბავშვები უბრალოდ „უკეთ უნდა მომზადებულიყვნენ“. ბილიკის დაკარგვა მათთვის აუცილებელი გაკვეთილი არ ყოფილა. ეს იყო უსამართლო და საშიში მდგომარეობა, რომელიც უფროსებმა შექმნეს.
მაგრამ იმ გარემოში, რომელიც თავად არ აურჩევიათ, ბავშვებმა მაინც შეძლეს ფიქრი, ერთმანეთის მხარდაჭერა და მოქმედება. ჰანსელი პირველ გამოსავალს პოულობს. როდესაც მისი მეორე გეგმა მარცხდება და ჯადოქრის სახლში თავად ხდება დაუცველი, მოქმედებას გრეტელი აგრძელებს.
როდესაც ჩემი გეგმა აღარ მუშაობს, გამოსავალი შეიძლება სხვა ადამიანს ჰქონდეს. დახმარების მიღება უუნარობა არ არის.
ერთი ზღაპარი, ბევრი კითხვა
ზღაპრის წაკითხვის შემდეგ მზა მორალის თქმა — „ყოველთვის გეგმა B უნდა გქონდეს“ — საკმარისი არ არის. გაცილებით საინტერესოა, ბავშვს თავად დავანახოთ, რის გამო შეიცვალა შედეგი.
შეგვიძლია ვკითხოთ: „როგორ ფიქრობ, ჰანსელმა ცუდად იფიქრა თუ უბრალოდ ყველა საფრთხე ვერ გაითვალისწინა?“ „შენც ხომ არ გქონია გეგმა, რომელმაც ერთხელ იმუშავა, მეორედ კი — არა?“ „ვის სთხოვდი დახმარებას, მარტო რომ ვეღარ გაუმკლავდე?“
ამ კითხვებს ერთი სწორი პასუხი არ აქვს. მათი მიზანია, ბავშვმა საკუთარი გადაწყვეტილება შეისწავლოს ისე, რომ შეცდომის გამო საკუთარი თავი არ გააუფასუროს.
პრაქტიკული აქტივობა ოჯახისთვის ან კლასისთვის
სთხოვეთ ბავშვს, გაიხსენოს ერთი რამ, რომელიც ახლა არ გამოსდის — საშინაო დავალების დროულად დაწყება, მეგობართან უთანხმოების მოგვარება, თუ ახალი მასალის სწავლა.
ფურცელი სამ ნაწილად გაყავით.
პირველში: ჩემი კენჭები — რა მუშაობდა ადრე? ბავშვმა გაიხსენოს გზა, რომელიც ერთხელ მაინც დაეხმარა.
მეორეში: ჩემი ჩიტები — რა შეიცვალა ან რამ შეიძლება ძველი გეგმა გააქროს?
მესამეში: ჩემი ახალი გზა — რას ვცდი ახლა?
ერთად შეადგინეთ გეგმა B და დაუწერეთ: ვის შეიძლება მიმართოს ბავშვმა, თუ ახალი გზის მარტო პოვნა გაუჭირდება?
ეს სავარჯიშო ბავშვს ასწავლის არა იმას, რომ ყველა სირთულეს დამოუკიდებლად უნდა გაუმკლავდეს, არამედ იმას, რომ გაჩერება, პირობების თავიდან შეფასება და დახმარების თხოვნა პრობლემის გადაჭრის ნაწილია.
როდესაც ნამცეცები ქრება
თითქმის ყველა ბავშვს ჰქონია საკუთარი „პურის ნამცეცები“ — გზა, რომელმაც ერთხელ გაამართლა და შემდეგ მოულოდნელად გაქრა.
ასეთ მომენტში ბავშვს ყველაზე ნაკლებად სჭირდება მოსმენა: „ხომ გითხარი, რომ ასე არ გამოვიდოდა.“
მას სჭირდება დახმარება, რათა გაარჩიოს ერთმანეთისგან ორი სრულიად განსხვავებული რამ: „ჩემი გეგმა არ მუშაობს“ და „მე არ შემიძლია“.
პირველი ახალი ინფორმაციის მიღებაა. მეორე — საკუთარი თავისთვის გამოტანილი განაჩენი.
„ჰანსელი და გრეტელი“ გვახსენებს, რომ ძველი გზის დაკარგვა ყოველთვის საკუთარ თავთან დაკარგვას არ ნიშნავს. ზოგჯერ კენჭების ნაცვლად ხელში მხოლოდ პური გვაქვს. ზოგჯერ გარემო იცვლება. ზოგჯერ ჩვენს ნიშნებს ჩიტები ჭამენ.
და მაშინ ამოცანა იმავე ნამცეცების ისევ და ისევ დაყრა კი არ არის.
ამოცანაა, შევჩერდეთ, დავაკვირდეთ, რა შეიცვალა და ახალი გზა მოვძებნოთ.
თუ გეგმა აღარ მუშაობს, ეს არ ნიშნავს, რომ მე დავმარცხდი.
ეს ნიშნავს, რომ დროა, სხვაგვარად ვიფიქრო.
სწორედ ეს არის ბავშვების სწავლების ჩემი საავტორო მიდგომა – “აირა”. თუ თქვენთვის საინტერესოა ამ სახით ზღაპრების განხილვა, გამომყევით ამ მოგზაურობაში, პერიოდულად სხვადასხვა ზღაპრების განვითარების პოტენციალზე დავწერ, ასევე მომწერეთ შეკითხვები ან კონკრეტული ზღაპრები რაც გაინტერესებთ და ერთად ვიმოგზაუროთ ამ საოცერბათა სამყაროში.
თუ „აირას: ზღაპრის სახელოსნოში“ თქვენს პატარასთან ერთად მოგზაურობას გადაწყვეტთ, გახსოვდეთ — კრიტიკული აზროვნების საკვირაო სკოლაში პატარა მეზღაპრეებისათვის კარი ყოველთვის ღიაა. საკვირაო სკოლაში რეგისტრაცია კი ამ ბმულზეა.
