კონკიას ზღაპარი ბავშვობაში თითქმის ყველას გვიყვარდა. იყო ერთი კეთილი, ლამაზი და უსამართლოდ დაჩაგრული გოგო. იყო ბოროტი დედინაცვალი. შურიანი დები. მძიმე შრომა. ცრემლები. შემდეგ კი — ჯადოსნური ფერია, ლამაზი კაბა, სასახლე, უფლისწული და ბედნიერი დასასრული.
ბავშვობაში ეს ამბავი სამართლიანობის გამარჯვებად გვესმის.
რჩება წარმოდგენა, რომ თუ კარგი ხარ, თუ ითმენ, თუ არავის აწყენინებ და უსამართლობის მიუხედავად სიკეთეს ინარჩუნებ, ერთ დღეს ყველაფერი აუცილებლად შეიცვლება. მაგრამ როცა ამ ზღაპარს უფროსის თვალით ვკითხულობ, ერთი კითხვა არ მასვენებს:
რატომ არ ამბობს კონკია „არა“-ს?
რატომ ასრულებს ყველა უსამართლო დავალებას?
რატომ არ იცავს საკუთარ თავს?
რატომ არ ბრაზდება?
და ყველაზე მნიშვნელოვანი — რას სწავლობს ბავშვი ისტორიიდან, რომელშიც მთავარი გმირის ცხოვრება მხოლოდ მაშინ იცვლება, როდესაც მის გადასარჩენად ჯერ ფერია და შემდეგ უფლისწული ჩნდება?
ეს კითხვები ზღაპრის წინააღმდეგ არ არის. პირიქით, სწორედ ამიტომ მიყვარს ზღაპრები — ისინი ბავშვთან ისეთ თემებზე საუბრის საშუალებას გვაძლევს, რომლებზეც პირდაპირი ლექცია თითქმის არასოდეს მუშაობს.
„კარგი ბავშვები“ ხშირად ყველაზე ჩუმად იტანჯებიან
მშობლები ხშირად სიამაყით ამბობენ:
— ჩემი შვილი ძალიან დამჯერი ბავშვია.
— არასოდეს მეწინააღმდეგება.
— სადაც დასვამ, იქ ზის.
— ყველას უთმობს.
— კონფლიქტს ყოველთვის ერიდება.
ერთი შეხედვით, ამაში ცუდი არაფერია. რა თქმა უნდა, ყველას გვინდა, ჩვენი შვილები კეთილები, ემპათიურები და სხვების მიმართ ყურადღებიანები იყვნენ. მაგრამ სად გადის ზღვარი სიკეთესა და საკუთარი თავის დაკარგვას შორის?
როდის ხდება “დამჯერობა” შიშის შედეგი? როდის სწავლობს ბავშვი, რომ სიყვარულის შესანარჩუნებლად საკუთარი სურვილები უნდა დათმოს? როდის იქცევა ფრაზა — „კარგი გოგო იყავი“ — უხილავ წესად, რომელიც ნიშნავს:
არ გაბრაზდე.
არ იჩხუბო.
არ გააპროტესტო.
არ თქვა, რომ რაღაც არ მოგწონს.
არავის აწყენინო.
მოითმინე.
კონკია სწორედ ასეთი „იდეალური კარგი გოგოა“.
მას ცუდად ექცევიან და ის ითმენს.
ამცირებენ და ის დუმს.
მის შრომას იყენებენ და ის აგრძელებს მუშაობას.
საკუთარ სახლში უცხოდ აქცევენ და ის მაინც არავის უპირისპირდება.
ბავშვობაში ამას სიკეთედ ვხედავთ. მაგრამ რეალურ ცხოვრებაში ასეთი ქცევა ყოველთვის სიკეთე არ არის. ზოგჯერ ეს არის საკუთარი საზღვრების დაცვის შეუძლებლობა.
ბავშვს შეიძლება ეგონოს, რომ საკუთარი თავის დაცვა ცუდ საქციელს ნიშნავს
ჩემს პრაქტიკაში არაერთხელ მინახავს ადამიანი, რომელსაც ძალიან უჭირს ერთი მარტივი სიტყვის თქმა:
არა.
არა იმიტომ, რომ არ იცის, რა უნდა.
იცის.
არა იმიტომ, რომ ვერ ხვდება, როდესაც ცუდად ექცევიან.
ხვდება.
უბრალოდ, სადღაც ძალიან ადრე ისწავლა, რომ კარგი ადამიანი სხვას არ აწყენინებს.
კარგი გოგო ხმას არ უწევს.
კარგი ბიჭი უფროსს არ ეწინააღმდეგება.
კარგი ბავშვი ითმენს.
და ასე იზრდება ადამიანი, რომელიც ყველას გრძნობებზე პასუხისმგებლობას იღებს — საკუთარი გრძნობების გარდა.
თუ მეგობარი მის ნივთს დაუკითხავად იღებს, დუმს.
თუ თანაკლასელი ცუდად ექცევა, ცდილობს უფრო კეთილი იყოს.
თუ ჯგუფში მუდმივად მას აძლევენ ყველაზე უსიამოვნო დავალებას, თანხმდება.
თუ ვინმე შეურაცხყოფს, მერე საკუთარ თავს ეკითხება:
„იქნებ მე გავაკეთე რაღაც ცუდად?“
სწორედ აქ შეიძლება კონკიას ისტორია სრულიად განსხვავებულ გაკვეთილად ვაქციოთ.
არა იმისთვის, რომ ბავშვს ვუთხრათ: „კონკია ცუდად იქცეოდა“.
არამედ იმისთვის, რომ ვკითხოთ:
შეიძლება იყო კეთილი და ამავე დროს დაიცვა საკუთარი თავი?
ეს ერთი კითხვა უკვე ცვლის მთელ ზღაპარს.
რატომ ველოდებით ფერიას?
კონკიას ისტორიაში ცვლილება მისი მოქმედებით არ იწყება. ფერიას მოჰყავს ეტლი. ფერიას მოაქვს კაბა. ფერია აძლევს საშუალებას, სასახლეში წავიდეს.
შემდეგ უფლისწული ეძებს. უფლისწული პოულობს. და საბოლოოდ, კონკიას ცხოვრება იცვლება.
ეს ზღაპრის ლოგიკაა და ზღაპარს ამის უფლება აქვს.
მაგრამ ბავშვის რეალურ ცხოვრებაში ყოველთვის არ გამოჩნდება ფერია.
მასწავლებელმა შეიძლება ვერ შეამჩნიოს, რომ მას კლასში ჩაგრავენ.
მშობელმა შეიძლება ვერ გაიგოს, რატომ აღარ უნდა ბავშვს სკოლაში წასვლა.
მეგობარი შეიძლება ვერ მიხვდეს, რომ რაღაც ეწყინა.
და ამიტომ ბავშვს მხოლოდ მოთმინება კი არ უნდა ვასწავლოთ.
უნდა ვასწავლოთ მოქმედებაც.
დახმარების თხოვნა.
საკუთარი აზრის თქმა.
უსამართლობის ამოცნობა.
საზღვრის გავლება.
სიტყვები:
„ეს არ მომწონს.“
„ასე ნუ მელაპარაკები.“
„ეს ჩემი ნივთია.“
„არ მინდა.“
„დახმარება მჭირდება.“
ზოგჯერ ეს სიტყვები ბავშვისთვის გაცილებით უფრო ჯადოსნურია, ვიდრე ფერიის ჯოხი.
სიკეთე არ ნიშნავს ყველაფრის მოთმენას
ეს ალბათ ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი გაკვეთილია, რომელიც ბავშვებს უნდა მივცეთ.
შეგიძლია იყო კეთილი და გაბრაზდე.
შეგიძლია გიყვარდეს ადამიანი და უთხრა „არა“.
შეგიძლია იყო მეგობრული და არავის მისცე უფლება, ცუდად მოგექცეს.
შეგიძლია დაეხმარო სხვას და მაინც არ აიღო საკუთარ თავზე ყველაფერი.
შეგიძლია იყო კარგი ადამიანი და საკუთარი ინტერესებიც დაიცვა.
ბავშვებს ხშირად სამყაროს ორ ნაწილად ვუყოფთ: ან კარგი ხარ, ან ცუდი. ან კეთილი ხარ, ან ეგოისტი. ან დამჯერი ხარ, ან პრობლემური. მაგრამ რეალური ცხოვრება ასე მარტივი არ არის. ემოციური სიმწიფე სწორედ იქ იწყება, სადაც ბავშვი ხვდება, რომ შეუძლია სხვაზე ზრუნვა ისე, რომ საკუთარი თავი არ დაკარგოს.
კონკიას ზღაპარი ამის სასწავლებლად საოცარ შესაძლებლობას გვაძლევს.
უბრალოდ, კითხვები უნდა შევცვალოთ.
რას ჰკითხავდით კონკიას?
როდესაც ბავშვთან ზღაპარს ვკითხულობთ, ხშირად ვამოწმებთ, რამდენად კარგად დაიმახსოვრა სიუჟეტი.
ვინ იყო კონკია?
ვინ დაეხმარა?
რა დაკარგა სასახლიდან გაქცევისას?
ვინ იპოვა ფეხსაცმელი?
მაგრამ ეს კითხვები ბავშვის მეხსიერებას ამოწმებს.
აზროვნება სხვა კითხვებით იწყება. მაგალითად:
რას გრძნობდა კონკია, როდესაც მას უსამართლოდ ექცეოდნენ?
რატომ არაფერს ამბობდა?
ვისთვის შეეძლო დახმარება ეთხოვა?
შენ რას ეტყოდი დედინაცვალს მის ადგილას?
როგორ შეიძლება დაიცვა თავი ისე, რომ თავად არ გახდე ბოროტი?
თუ ფერია არ მოვიდოდა, კიდევ რა შეეძლო კონკიას გაეკეთებინა?
როგორ მიხვდები, რომ ვიღაც შენს სიკეთეს ცუდად იყენებს?
შეიძლება კეთილი ადამიანი გაბრაზდეს?
ბავშვისთვის ეს უბრალოდ საუბარი არ არის. ის ამ დროს საკუთარ ცხოვრებას სწავლობს. იხსენებს მეგობარს, რომელსაც ყოველთვის უთმობს. თანაკლასელს, რომლისთვისაც „არა“ ვერ უთქვამს. სიტუაციას, სადაც ეწყინა, მაგრამ გაჩუმდა.
და ზღაპარი უცებ აღარ არის მხოლოდ კონკიაზე.
ის თვითონ ხდება ამ ამბის ნაწილი.
ზღაპარი ბავშვისთვის უსაფრთხო სარკეა
ბავშვს ყოველთვის არ შეუძლია თქვას:
„მეშინია, რომ თუ მეგობარს უარს ვეტყვი, აღარ დამიმეგობრდება.“
მაგრამ შეუძლია თქვას:
„კონკიას ალბათ ეშინოდა.“
ბავშვს შეიძლება გაუჭირდეს იმის აღიარება, რომ კლასში ვიღაც მის სიკეთეს იყენებს.
მაგრამ შეუძლია თქვას:
„დედინაცვალი ცუდად იყენებდა იმას, რომ კონკია არაფერს ამბობდა.“
სწორედ ამიტომ არის ზღაპარი ჩემთვის ასეთი ძლიერი საგანმანათლებლო ინსტრუმენტი. ბავშვი საკუთარ პრობლემაზე პირდაპირ არ ლაპარაკობს. ჯერ პერსონაჟზე საუბრობს. შემდეგ პერსონაჟის გადაწყვეტილებებს აფასებს. შემდეგ სხვა გამოსავალს ეძებს. და ზოგჯერ, სრულიად შეუმჩნევლად, საკუთარ ცხოვრებაზეც იწყებს ფიქრს.
სწორედ ამ პრინციპზე ავაწყვე აირას მეთოდით სწავლება და ჩვენი საკვირაო სკოლის პროგრამებიც. ჩვენ ზღაპრებს ბავშვებს მხოლოდ იმიტომ არ ვუკითხავთ, რომ კითხვა ისწავლონ ან სიუჟეტი დაიმახსოვრონ. ერთი ისტორიის საშუალებით ვმუშაობთ კრიტიკულ აზროვნებაზე, ემოციურ ინტელექტზე, თვითშეფასებაზე, პრობლემის გადაჭრაზე, კომუნიკაციაზე და რეალურ ცხოვრებაში გადაწყვეტილებების მიღებაზე.
რადგან ერთი კარგად წაკითხული ზღაპარი ზოგჯერ ათ შეგონებაზე მეტს აკეთებს.
იქნებ კონკიას სხვა დასასრულიც შეეძლო?
მე არ მინდა ბავშვებს ზღაპრების ჯადოსნურობა წავართვა.
კონკიას ისევ შეიძლება ჰქონდეს ლამაზი კაბა.
გოგრა ისევ შეიძლება ეტლად გადაიქცეს.
შუაღამისას საათმა ისევ შეიძლება თორმეტჯერ ჩამოჰკრას.
და უფლისწულმაც შეიძლება მთელი სამეფო შემოიაროს დაკარგული ფეხსაცმლით.
მაგრამ ამ ყველაფერთან ერთად, ბავშვს კიდევ ერთი რამ უნდა დარჩეს:
ჩემი ცხოვრების შეცვლა მხოლოდ ფერიას გამოჩენაზე არ არის დამოკიდებული.
შემიძლია ვილაპარაკო.
შემიძლია ვთხოვო დახმარება.
შემიძლია ვთქვა „არა“.
შემიძლია გავბრაზდე.
შემიძლია დავიცვა ჩემი საზღვრები.
შემიძლია ვიყო კეთილი ისე, რომ საკუთარი თავი არ დავკარგო.
შემდეგ ჯერზე, როცა ბავშვს კონკიას წაუკითხავთ, მხოლოდ იმას ნუ ჰკითხავთ, მოეწონა თუ არა ზღაპარი. ჰკითხეთ: „შენ რომ კონკიას მეგობარი ყოფილიყავი, რას ურჩევდი?“
შეიძლება მისმა პასუხმა კონკიაზე ბევრად მეტი გითხრათ.
შეიძლება საკუთარი შვილის სამყაროზე მოგიყვეთ.
თუ „აირას: ზღაპრის სახელოსნოში“ თქვენს პატარასთან ერთად მოგზაურობას გადაწყვეტთ, გახსოვდეთ — კრიტიკული აზროვნების საკვირაო სკოლაში პატარა მეზღაპრეებისათვის კარი ყოველთვის ღიაა. საკვირაო სკოლაში რეგისტრაცია კი ამ ბმულზეა.
